Sầu riêng đang trở thành một trong những ngành hàng nông sản có giá trị cao của Việt Nam, nhưng sự tăng trưởng nhanh cũng kéo theo yêu cầu ngày càng lớn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát an toàn thực phẩm và khả năng tổ chức chuỗi. Trong bối cảnh đó, Hội nghị Diễn đàn “Kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng – Hệ sinh thái sầu riêng bền vững” tại Đắk Lắk đã mở ra nhiều trao đổi về hướng phát triển ngành hàng theo chiều sâu, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng.
Diễn ra sáng 16/8 trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026, hội nghị có sự tham dự của đại diện các bộ, ngành Trung ương, lãnh đạo nhiều tỉnh, thành phố trong nước và các địa phương của Lào; cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, tổ chức quốc tế, hiệp hội, hợp tác xã và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, xuất khẩu sầu riêng.
Sự tham gia của nhiều chủ thể trong cùng một diễn đàn cho thấy ngành hàng đang cần một cách tiếp cận rộng hơn, trong đó sản xuất, khoa học công nghệ, quản lý chất lượng, logistics, chế biến và thị trường phải được đặt trong cùng một chuỗi liên kết.
Đắk Lắk đứng trước cơ hội lớn từ ngành sầu riêng
Với lợi thế về điều kiện tự nhiên và diện tích vùng nguyên liệu, Đắk Lắk hiện là một trong những địa phương có vai trò quan trọng trong ngành sầu riêng Việt Nam.
Năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 41.000 ha sầu riêng, trong đó hơn 26.000 ha đã cho sản phẩm, sản lượng đạt 446.214 tấn. Dự kiến trong năm 2026, sản lượng có thể đạt khoảng 500.000 tấn.
Cùng với sự phát triển của vùng nguyên liệu, hệ thống phục vụ xuất khẩu cũng từng bước được hình thành. Đến nay, tỉnh có 280 mã số vùng trồng được phê duyệt với diện tích khoảng 7.500 ha; 253 mã số với diện tích khoảng 6.532 ha đang chờ phê duyệt. Đắk Lắk cũng có 41 cơ sở đóng gói quả tươi xuất khẩu được phê duyệt và 16 cơ sở đóng gói sầu riêng đông lạnh.
Những con số trên phản ánh quy mô ngày càng lớn của ngành hàng. Tuy nhiên, khi sản lượng tăng nhanh, yêu cầu đặt ra cũng không còn đơn giản là sản xuất được bao nhiêu mà là sản phẩm được tạo ra như thế nào, kiểm soát ra sao và bán vào đâu.
Đây chính là lý do việc xây dựng một hệ sinh thái sầu riêng có tính liên kết đang trở thành vấn đề được quan tâm tại Đắk Lắk.
Từ vùng nguyên liệu đến thị trường cần một chuỗi liên kết thống nhất
Một trong những điểm cần được cải thiện của ngành sầu riêng hiện nay là sự liên kết giữa các khâu trong chuỗi.
Tại một số nơi, sản xuất vẫn còn phân tán; mối liên hệ giữa người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, cơ sở đóng gói và đơn vị xuất khẩu chưa thực sự bền chặt. Khi thông tin sản xuất không được cập nhật đầy đủ hoặc quy trình canh tác không được kiểm soát thống nhất, rủi ro sẽ không chỉ dừng ở một hộ dân mà có thể ảnh hưởng đến cả vùng nguyên liệu.
Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và quá trình hình thành sản phẩm. Những yêu cầu liên quan đến kiểm soát sinh vật gây hại, dư lượng, ghi chép nhật ký sản xuất và truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện quan trọng để duy trì thị trường.
Vì vậy, mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói không đơn thuần là thủ tục phục vụ xuất khẩu. Đây còn là công cụ để tổ chức lại sản xuất, xác định trách nhiệm của từng chủ thể và xây dựng niềm tin đối với sản phẩm.
Bên cạnh việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, các đại biểu cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường hậu kiểm, thanh tra và xử lý nghiêm những trường hợp mượn, cho thuê, mua bán mã số hoặc gian lận trong hoạt động sản xuất, đóng gói.
Một hệ thống mã số chỉ thực sự có giá trị khi phản ánh đúng vùng sản xuất và được duy trì bằng quy trình quản lý minh bạch.
Số hóa để quản lý vùng trồng hiệu quả hơn
Trong quá trình tổ chức lại ngành hàng, chuyển đổi số được xem là một trong những công cụ quan trọng.
Đắk Lắk đang triển khai chiến dịch cao điểm 300 ngày đêm nhằm số hóa, chuẩn hóa dữ liệu về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hồ sơ giấy và việc kiểm tra thủ công, dữ liệu về vùng trồng có thể từng bước được quản lý trên nền tảng số. Bản đồ vùng nguyên liệu, nhật ký sản xuất điện tử, mã QR và thiết bị giám sát có thể giúp theo dõi quá trình sản xuất rõ ràng hơn.
Khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ, cơ quan quản lý có thêm cơ sở để cảnh báo sớm các nguy cơ; doanh nghiệp thuận lợi hơn trong việc lựa chọn vùng nguyên liệu; còn hợp tác xã và người sản xuất có thể chứng minh quá trình canh tác một cách minh bạch.
Đây cũng là nền tảng để ngành sầu riêng từng bước chuyển từ quản lý theo mùa vụ sang quản trị một ngành hàng có dữ liệu và tiêu chuẩn rõ ràng.
Đầu tư cho khâu sau thu hoạch để giữ lại giá trị
Sản lượng lớn cũng đặt ra bài toán về năng lực bảo quản và chế biến.
Nếu phần lớn sản phẩm vẫn phụ thuộc vào tiêu thụ quả tươi trong thời gian ngắn, áp lực lên thị trường sẽ rất lớn khi bước vào thời điểm thu hoạch tập trung. Ngược lại, hệ thống kho lạnh, logistics và chế biến sâu phát triển sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm và giảm phụ thuộc vào một hình thức tiêu thụ.
Tại diễn đàn, việc xây dựng các trung tâm logistics, kho lạnh, cơ sở kiểm định, chiếu xạ và nhà máy chế biến sâu được xem là những mắt xích cần được đầu tư tương xứng với tốc độ phát triển vùng nguyên liệu.
Cùng với đó là nhu cầu nâng cao năng lực kiểm nghiệm ngay tại địa phương. Khi các thị trường nhập khẩu tăng cường kiểm soát những chỉ tiêu liên quan đến an toàn thực phẩm, trong đó có Cadimi (Cd) và chất màu Vàng O (Auramine O), việc chủ động kiểm soát chất lượng trước khi sản phẩm rời vùng nguyên liệu sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Đầu tư cho khâu sau thu hoạch vì thế không chỉ là giải pháp xử lý sản lượng mà còn là cách để gia tăng giá trị của nông sản.
Thay đổi cách nhìn về ngành sầu riêng
Tại hội nghị, lãnh đạo tỉnh Đắk Lắk nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.
Điều này đồng nghĩa với việc sản xuất không thể chỉ đặt mục tiêu đạt năng suất cao. Hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm, khả năng đáp ứng thị trường và giá trị tạo ra trong toàn chuỗi cần được quan tâm ngay từ đầu.
Trong chuỗi đó, nông dân và hợp tác xã không chỉ là người cung cấp nguyên liệu, doanh nghiệp không chỉ đóng vai trò thu mua, còn cơ quan quản lý cũng không chỉ thực hiện chức năng kiểm tra. Mỗi chủ thể cần được đặt vào một hệ thống liên kết có sự phân công, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích rõ ràng.
Đắk Lắk định hướng thu hút đầu tư vào các khu, cụm công nghiệp, chợ đầu mối, trung tâm logistics, kho lạnh, cơ sở chế biến sâu và hệ thống kiểm định. Đồng thời, tỉnh khuyến khích ứng dụng khoa học công nghệ, công nghệ sinh học, chuyển đổi số và các giải pháp mới trong sản xuất, bảo quản, chế biến.
Mục tiêu là tạo ra một hệ sinh thái mà các khâu không phát triển tách rời mà hỗ trợ lẫn nhau.
Giữ thị trường hiện có, chủ động tìm thêm thị trường mới
Năm 2025, xuất khẩu sầu riêng Việt Nam đạt khoảng 3,86 tỷ USD, tăng hơn 20% so với năm 2024. Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò là thị trường xuất khẩu chủ lực của sầu riêng Đắk Lắk, dự kiến chiếm khoảng 70% tổng sản lượng của tỉnh.
Thị trường lớn mang lại cơ hội nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao về sự ổn định của nguồn cung và chất lượng sản phẩm. Vì vậy, việc duy trì thị trường Trung Quốc cần được thực hiện trên nền tảng chất lượng và sự tuân thủ, thay vì chỉ dựa vào lợi thế về sản lượng.
Song song với đó, ngành hàng cần chủ động tìm kiếm những hướng đi mới. Các thị trường như Ấn Độ và những thị trường tiềm năng khác được xác định là hướng cần tiếp tục nghiên cứu, bên cạnh việc phát triển thị trường nội địa và các kênh phân phối hiện đại.
Khi thị trường được mở rộng, ngành hàng sẽ có thêm dư địa để phân bổ sản phẩm, giảm áp lực tiêu thụ tập trung và nâng cao khả năng thích ứng trước những thay đổi của thương mại quốc tế.
Gần 9.000 tỷ đồng mở ra thêm cơ hội đầu tư cho ngành hàng
Một kết quả đáng chú ý tại chương trình là 9 bản ghi nhớ hợp tác phát triển chuỗi giá trị ngành hàng sầu riêng bền vững được trao với tổng giá trị gần 9.000 tỷ đồng.
Các thỏa thuận tập trung vào nhiều lĩnh vực như tổ hợp chợ đầu mối và trung tâm thu mua; kiểm định, chiếu xạ, logistics; kho lạnh; khu nông nghiệp công nghệ cao; cụm công nghiệp chế biến sâu; chuỗi sản xuất ứng dụng công nghệ sinh học; phòng thử nghiệm; truy xuất nguồn gốc số và các mô hình liên kết bao tiêu sản phẩm.
Đây được xem là tín hiệu tích cực đối với quá trình hoàn thiện hạ tầng ngành hàng tại địa phương.
Không chỉ có các dự án đầu tư quy mô lớn, chương trình còn tạo điều kiện để các đơn vị cung ứng giống, vật tư, tư vấn kỹ thuật, ngân hàng, doanh nghiệp thu mua, chế biến và tiêu thụ kết nối với vùng sản xuất. Sự tham gia của nhiều nhóm chủ thể giúp mở rộng khả năng hình thành những chuỗi liên kết từ đầu vào đến đầu ra.
Hướng tới một ngành hàng có giá trị và sức cạnh tranh cao
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho rằng ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy mùa vụ sang tư duy ngành hàng, từ chú trọng sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và thương hiệu.
Đây cũng là định hướng phù hợp với quá trình phát triển của sầu riêng Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Khi sản phẩm đã có vị trí nhất định trên thị trường quốc tế, yêu cầu tiếp theo không còn là mở rộng bằng mọi giá mà là nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh lâu dài.
Đối với Đắk Lắk, lợi thế về vùng nguyên liệu là nền tảng quan trọng, nhưng để trở thành vùng sản xuất, chế biến và xuất khẩu sầu riêng có sức cạnh tranh cao, địa phương cần tiếp tục hoàn thiện nhiều mắt xích trong chuỗi.
Từ quản lý mã số vùng trồng, kiểm soát chất lượng, số hóa dữ liệu đến phát triển kho lạnh, logistics, chế biến sâu và mở rộng thị trường, mỗi giải pháp đều cần được triển khai đồng bộ thay vì thực hiện riêng lẻ.
Hội nghị Diễn đàn “Kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng – Hệ sinh thái sầu riêng bền vững” vì vậy không chỉ là nơi kết nối các chủ thể trong ngành hàng mà còn cho thấy một hướng tiếp cận mới đối với cây sầu riêng tại Đắk Lắk: không chạy theo sản lượng đơn thuần mà từng bước xây dựng chuỗi giá trị có chất lượng, minh bạch và khả năng phát triển lâu dài.
Với sự đồng hành của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và người sản xuất, việc hình thành một hệ sinh thái sầu riêng hoàn chỉnh sẽ tạo nền tảng để nâng cao giá trị nông sản, ổn định đầu ra cho vùng nguyên liệu và củng cố vị thế của sầu riêng Đắk Lắk trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.
Một số hình ảnh tại hội nghị:
