Sầu riêng đang mở ra nhiều cơ hội phát triển cho nông nghiệp vùng Tây Nguyên. Tuy nhiên, để sản phẩm có thể thâm nhập thị trường xuất khẩu ổn định, lợi thế về diện tích và sản lượng cần đi đôi với chất lượng đồng đều, quy trình sản xuất rõ ràng và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Đối với các hợp tác xã, việc xây dựng vùng nguyên liệu sầu riêng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu không chỉ dừng lại ở việc đăng ký mã số vùng trồng. Đây còn là quá trình tổ chức sản xuất, hướng dẫn các nông hộ thực hiện quy trình chung và phối hợp với doanh nghiệp thu mua, cơ sở đóng gói để đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Vậy các hợp tác xã nên bắt đầu từ đâu để từng bước xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức, nâng cao chất lượng và tạo đầu ra ổn định hơn cho sầu riêng?
Xác định thị trường mục tiêu trước khi xây dựng vùng nguyên liệu

Trước khi bắt đầu, HTX cần tìm hiểu xem sầu riêng sẽ được tiêu thụ ở đâu và thị trường đó có những yêu cầu gì. Tùy vào việc sản phẩm phục vụ thị trường nội địa, chế biến hay xuất khẩu, sẽ có những tiêu chuẩn khác nhau. Ngay trong các thị trường xuất khẩu, quy định về kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và mã số vùng trồng cũng không hoàn toàn giống nhau.
Nếu chưa xác định rõ ràng đầu ra, HTX có thể gặp khó khăn khi doanh nghiệp đặt hàng nhưng vùng trồng chưa đáp ứng được yêu cầu, hồ sơ còn thiếu hoặc quy trình sản xuất cần điều chỉnh gấp rút. Vì vậy, nên sớm thảo luận với doanh nghiệp xuất khẩu, cơ sở đóng gói và các cơ quan chuyên môn.
Dựa trên thông tin thu thập được, HTX cần xác định các yêu cầu ưu tiên, đánh giá khả năng đáp ứng của các hộ nông dân và xây dựng kế hoạch phù hợp với điều kiện thực tế.
Điều quan trọng là lựa chọn hướng đi dựa trên cả nhu cầu thị trường và năng lực sản xuất của nông dân. Khi có định hướng rõ ràng từ đầu, việc tổ chức vùng nguyên liệu sẽ khả thi hơn và tránh được những điều chỉnh tốn kém sau này.
Rà soát vùng trồng và đánh giá khả năng tham gia của các hộ
Sau khi xác định hướng tiêu thụ, HTX cần rà soát vùng sầu riêng dự kiến tham gia chuỗi liên kết để nắm diện tích, sản lượng và tình hình sản xuất thực tế.
- Kiểm kê diện tích và thông tin từng vườn
HTX cần lập danh sách hộ tham gia, vị trí vườn, diện tích, số lượng cây và tình trạng canh tác. Việc đối chiếu thông tin với thực tế giúp hạn chế sai lệch, đồng thời thuận lợi cho quản lý vùng trồng, dự kiến sản lượng và truy xuất nguồn gốc khi thu hoạch.
- Đánh giá khả năng đáp ứng của các hộ
HTX cần xem xét tình trạng vườn cây, cách sử dụng vật tư nông nghiệp, việc ghi chép và khả năng tuân thủ quy trình chung. Với những hộ còn hạn chế, HTX có thể hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ hoàn thiện từng bước. Qua đó, vùng nguyên liệu được xây dựng trên cơ sở thực tế, thay vì chỉ tập hợp diện tích mà chưa bảo đảm khả năng quản lý và kiểm soát chất lượng.
Chuẩn hóa quy trình canh tác và nhật ký sản xuất

Chất lượng sầu riêng phụ thuộc nhiều vào quá trình chăm sóc và quản lý vườn. Vì vậy, HTX cần phối hợp với cán bộ kỹ thuật hướng dẫn các hộ áp dụng quy trình canh tác phù hợp, đáp ứng yêu cầu của thị trường mục tiêu.
Sử dụng vật tư nông nghiệp đúng hướng dẫn
Người trồng cần sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc rõ ràng, đúng hướng dẫn và tuân thủ thời gian cách ly. Việc kiểm soát sử dụng thuốc cũng cần chú ý đến yêu cầu về dư lượng của thị trường nhập khẩu.
HTX nên hướng dẫn bà con ghi lại tên vật tư, ngày sử dụng, liều lượng và khu vực áp dụng. Đây là cơ sở để theo dõi quá trình chăm sóc và hỗ trợ xử lý khi vườn phát sinh sâu bệnh.
Theo dõi vườn và ghi chép sản xuất
Các hộ cần kiểm tra vườn định kỳ để kịp thời phát hiện sâu bệnh, tình trạng cây sinh trưởng bất thường và những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng quả. HTX có thể tổ chức tập huấn, hướng dẫn cách chăm sóc và ghi nhật ký sản xuất bằng sổ hoặc biểu mẫu đơn giản.
Điều quan trọng là thông tin được ghi chép đầy đủ, cập nhật thường xuyên và thống nhất giữa các hộ. Qua đó, HTX thuận lợi hơn trong việc theo dõi quá trình canh tác và kiểm soát chất lượng vùng nguyên liệu.
Hiểu đúng về mã số vùng trồng và yêu cầu xuất khẩu
Mã số vùng trồng giúp nhận diện, quản lý vùng sản xuất và truy xuất nguồn gốc sầu riêng. Khi đăng ký mã số, HTX cần xác định thị trường mục tiêu và tìm hiểu các yêu cầu liên quan.
Theo Nghị quyết 36/2026/NQ-CP, thủ tục cấp và quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói được thực hiện trực tuyến theo quy định, đi kèm trách nhiệm kê khai và cơ chế kiểm tra, giám sát, hậu kiểm. Bên cạnh đó, Quyết định 3015/QĐ-BNNMT ngày 4/8/2025 quy định quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với sầu riêng tươi xuất khẩu, từ trồng trọt đến thu hoạch, vận chuyển, bảo quản và đóng gói.
Có mã số vùng trồng không đồng nghĩa với việc sầu riêng tự động đủ điều kiện xuất khẩu. Sản phẩm vẫn phải đáp ứng yêu cầu về kiểm dịch, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và các điều kiện của thị trường nhập khẩu.
Vì vậy, HTX cần rà soát thông tin vùng trồng, chuẩn bị hồ sơ và trao đổi với cơ quan chuyên môn để thực hiện đúng thủ tục, gắn việc đăng ký mã số với kế hoạch liên kết tiêu thụ thực tế.
Có thể tham khảo các văn bản chính thức:
Tổ chức thu hoạch, thu mua và truy xuất nguồn gốc

Khi bước vào mùa thu hoạch, HTX cần phối hợp với các hộ và đơn vị thu mua để thống nhất lịch thu hoạch, tiêu chí tiếp nhận, cách phân loại và thông tin giao nhận. Người trồng cũng cần thu hoạch đúng thời điểm, bảo đảm chất lượng và đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Tại điểm thu mua, cần ghi nhận rõ nguồn gốc vườn, hộ giao hàng, khối lượng và thời gian tiếp nhận. Sản phẩm từ các nguồn khác nhau cần được quản lý phù hợp để tránh nhầm lẫn, ảnh hưởng đến khả năng truy xuất.
Việc thống nhất quy trình thu hoạch, giao nhận và lưu trữ hồ sơ giúp HTX chủ động điều phối sản lượng, kiểm soát chất lượng và phối hợp thuận lợi hơn với doanh nghiệp, cơ sở đóng gói.
Liên kết với cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu
Vùng nguyên liệu cần được gắn với đầu ra phù hợp ngay từ đầu. Vì vậy, HTX nên chủ động kết nối với cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu để nắm yêu cầu về chất lượng, sản lượng, lịch giao hàng và hồ sơ lô hàng. Đây cũng là cơ sở để hướng dẫn nông hộ tổ chức sản xuất phù hợp với nhu cầu thực tế.
Các bên cần thống nhất rõ tiêu chí phân loại, giá thu mua, khối lượng giao nhận, thời gian thanh toán và cách xử lý khi sản phẩm chưa đạt yêu cầu. Thỏa thuận minh bạch giúp người trồng yên tâm sản xuất, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch thu mua.
Đối với Liên hiệp HTX Cư M’gar, tăng cường kết nối giữa các HTX thành viên, doanh nghiệp và cơ sở đóng gói sẽ góp phần tổ chức vùng nguyên liệu đồng bộ hơn, hạn chế tình trạng sản xuất manh mún và nâng cao giá trị sầu riêng địa phương.
Lộ trình xây dựng vùng nguyên liệu cho các HTX tại Cư M’gar

Để tránh triển khai dàn trải, các HTX có thể bắt đầu từ những việc thiết thực, phù hợp với điều kiện của từng vùng trồng. Quá trình này cần có sự phối hợp giữa người sản xuất, HTX thành viên, Liên hiệp và các đơn vị chuyên môn, đối tác tiêu thụ.
Có thể triển khai theo các bước sau:
- Bước 1: Khảo sát và lập danh sách vùng trồng. Rà soát diện tích, vị trí vườn, hộ tham gia, tình trạng sản xuất và khả năng đáp ứng các yêu cầu ban đầu.
- Bước 2: Hướng dẫn thống nhất quy trình canh tác. Phối hợp với cán bộ kỹ thuật để hỗ trợ các hộ sử dụng vật tư đúng quy định, theo dõi vườn và ghi chép nhật ký sản xuất.
- Bước 3: Hoàn thiện hồ sơ và cách quản lý nguồn gốc. Chuẩn hóa thông tin từng vườn, thống nhất cách ghi nhận sản lượng, thu hoạch và giao nhận; rà soát hồ sơ trước khi thực hiện thủ tục đăng ký mã số theo quy định.
- Bước 4: Kết nối đầu ra. Trao đổi với doanh nghiệp thu mua, cơ sở đóng gói để xác định yêu cầu thị trường, tiêu chí tiếp nhận và kế hoạch tiêu thụ phù hợp.
- Bước 5: Duy trì kiểm tra và cải thiện. Theo dõi tình hình thực hiện, hướng dẫn các hộ khắc phục những điểm còn hạn chế và cập nhật yêu cầu khi có thay đổi về quy định hoặc thị trường.
Với những hộ chưa quen ghi chép hoặc còn thiếu điều kiện sản xuất, HTX nên có hướng dẫn cụ thể và lộ trình hoàn thiện phù hợp. Việc triển khai từng bước giúp bà con dễ tiếp cận, đồng thời tạo nền tảng để vùng nguyên liệu được quản lý ổn định qua nhiều vụ.
Liên hiệp có thể phát huy vai trò kết nối, hỗ trợ các HTX thành viên chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất cách quản lý thông tin và làm việc với các đơn vị chuyên môn, doanh nghiệp. Cách làm đồng bộ sẽ giúp giảm sự chênh lệch giữa các nhóm hộ và nâng cao khả năng phối hợp trong toàn chuỗi.
Xây dựng vùng nguyên liệu là quá trình liên kết lâu dài
Để sầu riêng Cư M’gar nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường, vùng nguyên liệu cần được xây dựng trên nền tảng sản xuất có tổ chức, chất lượng được kiểm soát và thông tin nguồn gốc rõ ràng. Đây không phải công việc hoàn thành trong một vụ, mà cần sự phối hợp thường xuyên giữa người trồng, HTX, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp thu mua, xuất khẩu.
Mã số vùng trồng là một công cụ quan trọng, nhưng hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào việc thực hiện đúng quy trình, duy trì chất lượng và đáp ứng yêu cầu của thị trường mục tiêu. Khi các hộ được hướng dẫn đầy đủ, HTX quản lý tốt vùng nguyên liệu và đầu ra được kết nối từ sớm, chuỗi sản xuất sẽ có thêm điều kiện để vận hành ổn định.
Đối với Liên hiệp HTX Cư M’gar, việc phối hợp giữa các HTX thành viên, chuẩn hóa thông tin vùng trồng và tăng cường liên kết với doanh nghiệp là những hướng đi quan trọng để phát triển vùng nguyên liệu sầu riêng đồng bộ. Từ nền tảng đó, các HTX có thể từng bước nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, mở rộng cơ hội tiêu thụ và gia tăng giá trị cho nông sản địa phương.
