Sầu riêng đã trở thành cây trồng quan trọng tại nhiều vùng của Đắk Lắk, với diện tích và sản lượng gia tăng nhanh trong những năm gần đây. Tuy nhiên, yêu cầu đối với trái sầu riêng cũng đã có những thay đổi đáng kể: thị trường không chỉ mong muốn lượng sản phẩm lớn mà còn chú ý đến chất lượng, nguồn gốc và tính ổn định của vùng nguyên liệu.
Điều này đặt ra thách thức mới cho người trồng. Mặc dù năng suất cao vẫn là yếu tố quan trọng, nhưng nếu vườn cây thiếu sự ổn định, chất lượng quả không đồng đều hoặc quy trình chăm sóc không được kiểm soát chặt chẽ, thì lợi thế sản lượng khó có thể duy trì bền vững.
Do đó, câu chuyện về sầu riêng Đắk Lắk hiện không chỉ xoay quanh việc mở rộng diện tích hay thu hoạch bao nhiêu tấn mỗi vụ mà trọng tâm là làm thế nào để mỗi diện tích sầu riêng đều tạo ra sản phẩm ổn định, đáp ứng yêu cầu thị trường và mang lại hiệu quả lâu dài cho người trồng.
Từ mở rộng diện tích sang nâng cao chất lượng
Sầu riêng Đắk Lắk đã có một quá trình phát triển khá nhanh. Nhiều vùng sản xuất được mở rộng, cây sầu riêng xuất hiện ngày càng nhiều trong cơ cấu cây trồng của các địa phương. Đây là nền tảng để hình thành những vùng nguyên liệu có quy mô lớn.
Nhưng diện tích lớn cũng kéo theo một yêu cầu khác: sản phẩm phải đồng đều hơn.
Khi sản lượng tăng, thị trường có thêm nhiều nguồn cung và người mua có nhiều lựa chọn. Lúc này, một vườn sầu riêng khó giữ lợi thế chỉ bằng năng suất. Quả cần đạt chất lượng ổn định, thu hoạch đúng thời điểm và đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm, dư lượng cũng như nguồn gốc sản phẩm.
Điều đó khiến cách đánh giá một vườn sầu riêng cũng thay đổi. Không chỉ hỏi “một vụ thu được bao nhiêu tấn?”, người trồng cần tính đến cả tỷ lệ quả đạt yêu cầu, chi phí để tạo ra sản phẩm và khả năng duy trì chất lượng qua từng vụ.
Đây cũng là lý do việc chăm sóc, ghi chép và kiểm soát quá trình sản xuất cần được quan tâm ngay từ trong vườn, thay vì chờ đến lúc thu hoạch mới tính chuyện đầu ra.
Khi diện tích không còn là câu chuyện mới, chất lượng và hiệu quả trên từng hecta mới là điều quyết định khả năng đi đường dài của một vườn sầu riêng.
Năng suất cao chưa chắc đã mang lại hiệu quả cao
Năng suất cao luôn là mục tiêu của người trồng sầu riêng, nhưng nhiều quả chưa chắc đồng nghĩa với hiệu quả cao.
Một vườn cho sản lượng lớn nhưng chi phí phân bón, thuốc, nước tưới và công chăm sóc quá cao thì lợi nhuận chưa chắc tương xứng. Nếu cây suy yếu sau thu hoạch, vụ sau còn có thể phát sinh thêm chi phí để phục hồi.
Vì vậy, người trồng cần nhìn vào hiệu quả trên từng hecta, thay vì chỉ tính số tấn thu được. Chi phí đầu tư, tỷ lệ quả đạt chất lượng, sức cây sau thu hoạch và khả năng duy trì năng suất qua các vụ đều cần được tính đến.
Mục tiêu không phải là ép cây cho thật nhiều quả trong một vụ, mà là giữ được một vườn cây khỏe, năng suất hợp lý và hiệu quả lâu dài.
Quản lý vườn cây bằng dữ liệu không còn là chuyện xa lạ
Trước đây, nhiều hộ sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và trí nhớ: nhớ thời điểm bón phân, loại thuốc đã sử dụng hay tình trạng từng khu vực trong vườn. Kinh nghiệm vẫn rất quan trọng, nhưng khi quy mô sản xuất lớn hơn, chỉ dựa vào trí nhớ là chưa đủ.
Người trồng có thể bắt đầu ghi lại những thông tin cơ bản như thời điểm chăm sóc, phân bón và thuốc đã sử dụng, tình hình sâu bệnh, lượng nước tưới và thời gian thu hoạch. Những dữ liệu này giúp nhìn lại cả quá trình sản xuất sau mỗi vụ và dễ xác định nguyên nhân khi vườn cây có vấn đề.
Đặc biệt, hồ sơ sản xuất đầy đủ cũng giúp đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc khi sản phẩm tham gia các chuỗi tiêu thụ có tiêu chuẩn cụ thể.
Ghi chép không nên chỉ là việc hoàn thiện giấy tờ. Nếu được thực hiện đều đặn và đúng cách, đây là công cụ giúp người trồng hiểu rõ vườn cây, kiểm soát quá trình chăm sóc và có cơ sở để điều chỉnh cho những vụ tiếp theo.
Hiểu thị trường để điều chỉnh cách sản xuất
Một thay đổi khác mà người trồng sầu riêng cần quan tâm là cách nhìn về thị trường.
Trước đây, sản xuất thường bắt đầu từ câu hỏi: trồng cây gì, chăm sóc thế nào và đến mùa bán cho ai. Cách làm này phù hợp khi thị trường còn đơn giản và nhu cầu chưa đặt ra quá nhiều yêu cầu.
Nhưng hiện nay, người mua và doanh nghiệp có những tiêu chí cụ thể hơn về chất lượng, nguồn gốc và quy trình sản xuất.
Do đó, người trồng cần hiểu sản phẩm của mình đang hướng đến thị trường nào, thị trường đó yêu cầu gì và vùng nguyên liệu cần chuẩn bị ra sao.
Khi nắm được yêu cầu từ đầu, việc chăm sóc vườn sẽ chủ động hơn. Chẳng hạn, việc sử dụng vật tư nông nghiệp, theo dõi sâu bệnh hay thời điểm thu hoạch đều cần được tính toán để không ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm sau cùng.
Sản xuất vì thế không còn đơn thuần là “làm ra quả sầu riêng”, mà là làm ra sản phẩm phù hợp với nơi mình muốn bán.
Liên kết giúp người trồng đi xa hơn
Một hộ gia đình có thể chăm sóc tốt vườn cây của mình, nhưng để đáp ứng những yêu cầu lớn hơn của thị trường thì sản xuất riêng lẻ sẽ gặp không ít khó khăn.
Đây là lúc vai trò của liên kết và hợp tác xã trở nên rõ hơn.
Khi các hộ cùng tham gia một vùng sản xuất, việc thống nhất quy trình, chia sẻ kinh nghiệm, kiểm soát chất lượng và tổ chức thu hoạch sẽ thuận lợi hơn. Hợp tác xã cũng có thể trở thành cầu nối giữa nông hộ với doanh nghiệp, đơn vị sơ chế, cơ sở đóng gói và các kênh tiêu thụ.
Điều quan trọng của liên kết không chỉ nằm ở chuyện bán được sản phẩm. Liên kết tốt còn giúp người trồng biết trước thị trường cần gì để điều chỉnh sản xuất từ đầu vụ.
Đối với ngành sầu riêng Đắk Lắk, khi diện tích ngày càng lớn, đây là hướng cần được quan tâm nhiều hơn. Nếu mỗi hộ làm một cách, chất lượng giữa các vườn sẽ khó đồng đều. Ngược lại, khi cùng thống nhất những nguyên tắc sản xuất cơ bản, việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định sẽ có nền tảng tốt hơn.
Không nên phụ thuộc vào một cách tiêu thụ
Sầu riêng tươi vẫn là hướng tiêu thụ chính, nhưng khi sản lượng ngày càng lớn, các phương án sơ chế, bảo quản và chế biến cũng cần được quan tâm nhiều hơn.
Vào thời điểm thu hoạch tập trung, nếu sản phẩm chỉ phụ thuộc vào một kênh tiêu thụ, áp lực đầu ra có thể tăng cao. Vì vậy, sầu riêng sau thu hoạch có thể được phân loại theo chất lượng và mục đích sử dụng: quả đạt yêu cầu phục vụ thị trường tươi, phần phù hợp có thể đưa vào sơ chế, cấp đông hoặc chế biến.
Đa dạng hóa đầu ra không phải để thay thế sầu riêng tươi, mà để ngành hàng có thêm phương án khi sản lượng tăng hoặc thị trường có biến động. Về lâu dài, đây cũng là hướng giúp kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm và tạo thêm giá trị thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào giá bán tại thời điểm thu hoạch.
Người trồng sầu riêng cần thay đổi điều gì?
Nhìn từ những thay đổi của thị trường và ngành hàng, người trồng sầu riêng Đắk Lắk có thể bắt đầu thay đổi từ những việc ngay trong chính vườn cây của mình.
- Thứ nhất: quan tâm đến hiệu quả thay vì chỉ tăng diện tích. Một vườn cây khỏe, năng suất phù hợp và chi phí được kiểm soát tốt sẽ có giá trị lâu dài hơn việc cố tăng sản lượng trong một vài vụ.
- Thứ hai: kết hợp kinh nghiệm với ghi chép và dữ liệu. Việc lưu lại thời điểm chăm sóc, lượng phân bón, nước tưới, tình trạng cây và năng suất qua từng vụ giúp người trồng hiểu rõ hơn về vườn của mình, từ đó có cơ sở để điều chỉnh cách chăm sóc.
- Thứ ba: chú trọng chất lượng ngay từ đầu vụ. Thay vì đến gần ngày thu hoạch mới quan tâm đến đầu ra, người trồng cần chủ động tìm hiểu yêu cầu của thị trường và đưa những yêu cầu đó vào quá trình chăm sóc ngay từ đầu.
- Thứ tư: tăng cường liên kết. Tham gia hợp tác xã hoặc các nhóm liên kết giúp người trồng có thêm cơ hội tiếp cận thông tin, kỹ thuật và cùng thống nhất cách sản xuất, thay vì mỗi hộ làm theo một cách riêng.
- Thứ năm: nhìn cây sầu riêng theo một chu kỳ dài. Một vụ được giá là tín hiệu tích cực, nhưng điều quan trọng hơn là giữ được sức cây, chất lượng sản phẩm và khả năng sản xuất ổn định qua nhiều vụ.
Thay đổi không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn. Quan trọng là người trồng hiểu rõ vườn cây của mình và từng bước chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất có kế hoạch, có theo dõi và có tính toán.
Sầu riêng Đắk Lắk cần một cách làm phù hợp với giai đoạn mới
Sầu riêng Đắk Lắk vẫn còn nhiều dư địa để phát triển, nhưng chặng đường phía trước sẽ không chỉ là mở rộng diện tích hay tăng sản lượng. Khi ngành hàng lớn hơn, người trồng cũng cần thay đổi cách làm: hiểu rõ vườn cây, kiểm soát chi phí, chú trọng chất lượng, ghi chép đầy đủ và chủ động nắm bắt yêu cầu của thị trường.
Trong quá trình đó, hợp tác xã có thể trở thành cầu nối giúp các hộ liên kết sản xuất, chia sẻ thông tin và từng bước xây dựng vùng nguyên liệu ổn định. Với sầu riêng Đắk Lắk, mục tiêu không chỉ là làm ra nhiều hơn, mà là làm ra sản phẩm ổn định hơn, rõ ràng hơn và phù hợp hơn với thị trường. Khi sự thay đổi bắt đầu từ từng vườn cây, ngành hàng cũng có thêm nền tảng để phát triển bền vững hơn.